Jeleń szlachetny, król naszych lasów, występuje we wszystkich większych kompleksach leśnych, na nizinach i w górach, aż do górnej granicy lasu. Najchętniej wybiera lasy liściaste, ale spotyka się go także w lasach iglastych. Ostatnio upodobał sobie nawet niewielkie kompleksy leśne.

Jelenia możemy spotkać o zmierzchu i nocą, w ciągu dnia skrywa się w gęstwinach leśnych, latem także w łanach zbóż. Dopiero wieczorem wyrusza na poszukiwanie pożywienia, rankiem zaś wraca do swoich ostoi. Za dnia jelenie żerują tylko tam, gdzie czują się absolutnie bezpieczne. Jelenie, chętnie tarzają się w bajorkach i miejscach podmokłych. Mają doskonały węch, słuch, natomiast wzrok nieco słabszy, za to wyczulony na ruch.

Pożywienie jelenia zmienia się w zależności od pory roku. Zimą są to głównie mchy, porosty, pączki, młode pędy drzew iglastych. Wiosną i latem, jelenie zjadają pączki i młode pędy drzew, trawy i zioła, później kłosy zbóż i inne rośliny uprawne, a bulwy ziemniaków czy buraków wykopują nogami (badylami) z ziemi. Oprócz tego w skład ich diety wchodzą także: kora drzew, bukiew, żołędzie, kasztany.

Niestety apetyt jeleni na korę drzew powoduje, iż czynią one spore szkody w lesie (tzw. spałowanie), gdyż drzewka odarte z kory, albo giną od razu, albo po czasie, atakowane przez grzyby i owady.

Apetyt na młode pączki i pędy drzew iglastych, powoduje z kolei poważne szkody w uprawach, dlatego leśnicy i myśliwi stosują cały szereg środków zaradczych, grodząc uprawy, tworząc specjalne poletka zgryzowe dla jeleni, osłaniając sadzonki itd.

Systematyka:
Rząd: Parzystokopytne - Artiodactyla
Rodzina: Jeleniowate - Cervidae
Gatunek: Jeleń - Cervus elaphus

Ciało jelenia jest smukłe, ale silnie zbudowane. Waga ciała około 150-160 kg, ale zdarzają się osobniki np.
w Karpatach o wadze nawet 300 kg. Łanie osiągają wagę do 80 kg. Głowa jest wydłużona i zwęża się ku przodowi. Oczy - świece są średniej wielkości biegną od nich w dół wąskie czarne rowki łzowe. Uszy - łyżki są szpiczasto zakończone. Szyja długa i smukła. W szczęce występują szczątkowe kły zwane grandlami lub hakami.

Nogi - badyle są długie, szczupłe i silne. Racice mają z tyłu wąskie i nie dotykające ziemi uwstecznione raciczki zwane szpilami. Ogon - kwiat jest krótki, zwęża się na końcu. U jego nasady znajduje się biało żółta plama zwana lustrem lub talerzem. Byk ma na głowie poroże zwane wieńcem. Składa się ono z dwóch tyk wyrastających z kostnych pni zwanych możdżeniami. Jeleń byk posiada grzywę, której wielkość wskazuje na wiek zwierzęcia, im jeleń starszy - tym grzywa bardziej bujna i okazała.

Jeleń, podobnie jak sarna, łoś czy daniel, co roku buduje nowe poroże zrzuciwszy wcześniej wieniec zeszłoroczny. Początkowo, młode byki nasadzają niewielkie i proste poroże, z czasem poroże to nabiera masy i u byków dojrzałych osiąga maksymalne rozmiary i masę, by w efekcie starzenia znów zmniejszać swoje gabaryty. Liczba odnóg poroża nie wskazuje jednak bezpośrednio na wiek zwierzęcia, okazy w różnym wieku moga mieć tę samą liczbę odnóg na wieńcu. Oprócz tego wieńce różnią się także barwą, rozłogą czyli odległością między tykami. Kostne wypustki, widoczne szczególnie dobrze w dolnej części tyki nazywamy perłami, a dolny krąg tuż przy możdżeniu różą.

Występują anomalia budowy poroża u jeleni. Niektóre osobniki w ogóle nie nasadzają poroża są to tzw. mnichy, inne zwane szydlarzami tworzą je bez odnóg - jest to forma bardzo niebezpieczna dla innych byków szczególnie podczas walk w okresie rykowiska.

Okrywa włosowa zwana suknią latem rudobrązowa, o włosach krótkich i błyszczących, jest zmieniana na okres zimowy na szarobrązową o gęstych i długich włosach. Młode zwierzęta są rudawobrązowe w żółtobiaławe plamki, które zanikają jesienią.

Wieniec - jelenia przedstawiono na ilustracji obok. Na tyce występuje odnoga oczna tzw. oczniak oraz odnogi: nadoczna tzw. nadoczniak i opierak.

Uwaga warto wiedzieć:

• Samicą jelenia jest ŁANIA !!! Nie należy jej mylić z sarną, odległym krewniakiem, różniącym się wyglądem i wielkością (łania około 80 kg, sarna około 15 kg)
• Jeleń ma poroże podobnie jak sarna, łoś, daniel. Natomiast rogi mają zwierzęta pustorogie np.: kozica, żubr, krowa.
• Ilość odnóg na wieńcu NIE oznacza ilości lat zwierzęcia. Ilość odnóg pomnożona przez dwa daje opis wieńca np. "dziesiątak" - 5 odnóg na tyce, nie ma to jednak nic wspólnego z wiekiem zwierzęcia. Wiek jelenia byka określa się na podstwie zestawu cech wyglądu zewnętrznego (grzywa, sylwetka, zachowanie, terminy zrzucania i wycierania poroża), dokładnie zaś wiek jelenia można określić na podstawie analizy uzębienia.